Znajdź zawartość

Zachowania suicydalne – co warto wiedzieć? Życie jest wartością najcenniejszą, najbardziej chronioną. Śmierć jest jego przeciwieństwem i nawet niebezpośredni kontakt z nią przeraża. W naszej kulturze jest ona tematem tabu. Śmierć jest najpotężniejszym regulatorem spraw ludzkich - działa na naszą wyobraźnię. Śmierć innych wpływa na ukształtowanie się naszych aspiracji, klęsk, nadziei.[1] Śmierć, będąca nieodłącznym elementem ludzkiego doświadczenia, wywołuje głębokie emocje, często związane z lękiem i niepewnością. Chociaż rzadko o niej mówimy, wpływa ona na nasze wartości, priorytety i sposób postrzegania życia. W obliczu kryzysu otwarcie się na wsparcie może być aktem odwagi, który pozwala odzyskać nadzieję i odnaleźć sens. Przekonanie o wartości życia, pomimo jego trudności i bólu, daje siłę, by stawiać czoła wyzwaniom i odnaleźć w sobie motywację do dalszej drogi. Każdy krok ku życiu jest krokiem w stronę nowych możliwości i odnalezienia siebie. Przez lata nauki jak udzielać pierwszej pomocy przedmedycznej np. ofiarom wypadku komunikacyjnego czy kiedy ktoś straci przytomność, powinniśmy również zdobywać umiejętności udzielania pierwszej pomocy emocjonalnej. Ona także jest ważna i może przyczynić się do ocalenia czyjegoś życia. Zacznijmy od wyjaśnienia podstawowych pojęć, aby w pełni zrozumieć treść poniższego artykułu. Myśli samobójcze obejmują wyobrażenia i przemyślenia na temat samobójstwa (np. wyobrażenia bycia martwym, zadawania sobie bólu), życzenia i impulsy do podjęcia aktu samobójczego, jego planowanie. Próbę samobójczą można natomiast zdefiniować jako samodzielnie podjęte i potencjalnie śmiertelne działanie, którego intencją było doprowadzenie do własnej śmierci, jednak wskutek którego do owej śmierci nie doszło. Samobójstwo nie posiada jednej, uniwersalnej definicji. Wynika to prawdopodobnie z różnorodnych perspektyw i podejść specjalistów zajmujących się tym tematem. Jednak większość definicji wskazuje na fakt, że śmierć w wyniku samobójstwa jest aktem, do którego dochodzi na skutek intencjonalnego, rozmyślnego, zamierzonego, dobrowolnego, świadomego, celowego lub zaplanowanego działania.[2] Zachowania samobójcze to próby samobójcze lub zamachy samobójcze niezakończone śmiercią oraz zamachy śmiertelne. Są one skomplikowanym zjawiskiem, na które wpływa wiele różnorodnych czynników. Nie istnieje jednoznaczne wyjaśnienie, dlaczego ludzie decydują się na odebranie sobie życia. Aby pojąć motywy tej dramatycznej decyzji, trzeba dokładnie przeanalizować nie tylko powody, które za nią stoją, ale także okoliczności, w których jest ona podejmowana. „W Polsce więcej osób ginie w wyniku samobójstw, niż w wypadkach samochodowych. Co 10 lat z mapy naszego kraju znika jedno miasto zbliżonej wielkości do Ełku czy Bełchatowa.”[3] Według danych zgromadzonych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO), średnio co minutę na świecie dochodzi do jednego dokonanego samobójstwa, a co około 3 sekundy ma miejsce jedno usiłowanie aktu samounicestwienia. Najczęściej występującymi przyczynami są kolejno: choroba psychiczna, nieporozumienia rodzinne, przewlekła choroba somatyczna.[4] Mężczyźni popełniają samobójstwo trzy razy częściej niż kobiety. Odwrotna tendencja zachodzi w przypadku prób samobójczych. Samobójstwo jest trzecią najczęstszą przyczyną zgonu na świecie dla grupy wiekowej między 15. a 44. rokiem życia. Według obliczeń statystycznych więcej osób rocznie ginie śmiercią samobójczą niż w wyniku konfliktów zbrojnych i zamachów terrorystycznych liczonych razem. Każde samobójstwo ma przy tym wpływ na co najmniej sześć osób z otoczenia.[5] Brunon Hołyst zwraca uwagę, że każdy samobójca zostawia po sobie przynajmniej kilkanaście osób w żałobie.[6] Obalenie mitów związanych z samobójstwem Nie daj się zwieść stereotypom. Wokół samobójstw narosło wiele mitów, które mogą wprowadzać w błąd. Zrozum prawdziwą naturę tego zjawiska, aby skutecznie wspierać osoby w trudnych sytuacjach życiowych. MIT: Ludzie, którzy mówią o samobójstwie, nie odbierają sobie życia. FAKT: Badania wskazują, że nawet 80% osób planujących samobójstwo mówi o tym wcześniej osobom ze swojego otoczenia. MIT: Samobójstwo przychodzi bez ostrzeżenia. FAKT: Nawet jeśli osoba w kryzysie psychicznym nie komunikuje swojego zamierzenia w sposób werbalny i bezpośredni, zazwyczaj samobójstwo zwiastują pewne typowe symptomy, jak np.: przygnębienie, smutek, brak troski o wygląd zewnętrzny, unikanie kontaktów towarzyskich, pilne regulowanie własnych spraw, rozdawanie cennych przedmiotów itp. (Inne sygnały wymieniono w dalszej części artykułu.) MIT: Celem próby samobójczej jest zakończenie życia. FAKT: Większość osób, które podejmują zachowania samobójcze cechuje ambiwalencja pragnienia życia i śmierci, pozostawiając osobom ze swojego otoczenia możliwość uratowania ich. MIT: Kto raz miał tendencje samobójcze, będzie je miał zawsze. FAKT: Tendencje samobójcze nie są stałą składową konstruktu psychologicznego danej osoby, a wypadkową kumulacji negatywnych czynników występujących w danym momencie jej życia. Co ważne, istnieją skuteczne strategie pomocy osobom, którym towarzyszą tendencje samobójcze w związku z uwarunkowaniami biologicznymi. MIT: Zachowania samobójcze podejmują wyłącznie osoby chore psychicznie. FAKT: Badania pokazują, że zachowania samobójcze mogą towarzyszyć chorobom psychicznym, podejmowane są jednak i przez osoby nie cierpiące na tego typy schorzenia. MIT: Rozmowa o samobójstwie może do niego zachęcić. FAKT: Rozmowa o myślach samobójczych to szansa na szczerą komunikacje oraz udzielenie pomocy. To często pierwszy krok umożliwiający wsparcie osoby w kryzysie. Dzięki empatycznej rozmowie można pokazać cierpiącej jednostce, że nie musi sama zmagać się ze swoimi problemami.[7] Grupa ryzyka Samobójstwo jest ściśle związane z traumą, psychicznym cierpieniem i kryzysem emocjonalnym. Zwykle stanowi to proces, w którym od pierwszej myśli o odebraniu sobie życia do faktycznej próby mija pewien czas. Na decyzję o samobójstwie wpływa wiele różnych czynników. Szczególnie narażone na to są osoby, które na co dzień zmagają się z przewlekłymi trudnościami psychicznymi, nieprzepracowaną żałobą (zazwyczaj po stracie kogoś bliskiego), żyją w nieustannym stresie, czują się samotni, doświadczają mobbingu, braku akceptacji, poczucia bezsilności lub niemożności spełnienia własnych, a częściej cudzych oczekiwań. Do grupy o podwyższonym ryzyku należą osoby cierpiące na depresję, schizofrenię czy zaburzenia afektywne dwubiegunowe. Warto pamiętać, że problem samobójstw dotyczy zarówno dorosłych, jak i dzieci, więc nie należy ignorować sygnałów od osób w kryzysie – wbrew pozorom często szukają one pomocy, a brak uwagi, umniejszanie problemu lub brak zrozumienia może spowodować, że jeszcze bardziej zamkną się „w swoim świecie” i utwierdzą w przekonaniu o braku sensu życia. W grupie ryzyka znajdują się także osoby, które już wcześniej próbowały odebrać sobie życie. Badania wskazują, że około 60% osób po takiej próbie podejmuje ją ponownie. U tych osób brak odpowiedniego wsparcia, w tym specjalistycznej pomocy psychoterapeutycznej czy farmakologicznej, jest jednym z głównych czynników wpływających na ponowną próbę samobójczą. Do grupy ryzyka zaliczają się również osoby, które przeżyły samobójstwo bliskiej osoby, co podkreśla znaczenie wsparcia psychologicznego dla rodzin dotkniętych tragedią samobójczą. Sygnały zagrożenia samobójczego, na które warto zwrócić uwagę! Jak rozmawiać z osobą w kryzysie? 1. Daj jej znać, że jesteś cały czas w gotowości, by jej wysłuchać i ją wspierać – towarzyszyć jej w poszukiwaniu pomocy czy korzystaniu z niej tak długo, jak będzie to konieczne. 2. Zadbaj o spokojne miejsce do rozmowy, w którym nic i nikt nie będzie Wam przeszkadzać. 3. Rozmawiaj konkretnie i bezpośrednio. 4. Otwarcie pytaj ją o myśli i zamiary samobójcze. 5. Podczas rozmowy zachowaj delikatność. Staraj się ją zrozumieć. Pytaj o przyczyny jej uczuć, ale nie w formie przesłuchania. 6. Traktuj poważnie to, co mówi. Nie zmieniaj tematu, nie zaprzeczaj jej słowom, nie lekceważ bólu, który odczuwa. 7. Zwracaj uwagę na pozytywne aspekty jej sytuacji, ale zachowuj ostrożność – okazuj, że jesteś po jej stronie. 8. Wspieraj ją w szukaniu pomocy, podpowiadaj małe, realistyczne kroki, które może wykonać. Obserwuj postępy, ale bądź dyskretny, wystrzegaj się nachalności. 9. Zapewnij sobie wsparcie ludzi, którzy pomogą Ci ją wspierać. 10. Zachęcaj ją do korzystania z dostępnych dla niej profesjonalnych form pomocy. Gdzie szukać pomocy? Zwrócenie się o pomoc to pierwszy krok w drodze do pokonania kryzysu. Oznacza otwarcie się na wsparcie i gotowość do zmierzenia się z trudnościami, które mogą wydawać się przytłaczające w samotności. Często już sama decyzja o rozmowie z kimś bliskim lub specjalistą daje ulgę i poczucie, że nie musimy dźwigać ciężaru sami. Pomoc zewnętrzna np. od przyjaciół, rodziny, terapeuty czy innych specjalistów nie tylko dostarcza nam nowych perspektyw i narzędzi do radzenia sobie z emocjami, ale też przywraca poczucie nadziei i kontroli nad życiem. Każdy kolejny krok, wspierany przez osoby gotowe nas wysłuchać i zrozumieć, zbliża nas do wyjścia z kryzysu, wzmacniając naszą wiarę w to, że możemy przezwyciężyć trudności i odbudować swoje życie na nowo. Rozmowa z osobą w kryzysie - otwarta komunikacja może pomóc zrozumieć emocje i sytuację osoby, która zmaga się z myślami samobójczymi. Nie obawiajmy się, że rozmowa z osobą w kryzysie samobójczym popchnie ją do tego czynu — to błędne przekonanie! Taka osoba bardzo potrzebuje wsparcia i zrozumienia. Nasza empatyczna obecność daje jej poczucie, że nie jest samotna w swoich zmaganiach i że istnieją ludzie i sposoby, by pomóc jej uporać się z problemami. Pokazujemy jej, że może odnaleźć w życiu na nowo nadzieję, chęć do działania i wewnętrzne spełnienie. Skontaktuj się z profesjonalistą – psycholog, psychiatra lub terapeuta mogą zaoferować specjalistyczne wsparcie. W przypadku zagrożenia życia wezwij pomoc – jeśli sytuacja jest trudna do opanowania, nie wahaj się zadzwonić na numer alarmowy 112. Numery bezpłatnych telefonów pomocowych: Dorośli: 800 702 222 116 123 Dzieci i młodzież: 116 111 800 121 212 Warto pamiętać, że szukanie pomocy to oznaka siły, a nie słabości. Źródła: 1 – K. Kuberska-Przekwas, Samobójstwa dzieci i młodzieży jako choroba społeczna, Warmińsko-Mazurski Kwartalnik Naukowy, Nauki Społeczne, Wyższa Szkoła Informatyki i Ekonomii TWP, Olsztyn 2014. 2 – K. Romaszko, Samobójstwa i zachowania samobójcze jako przedmiot zainteresowań nauk medycznych. Definicja, podział i przegląd biomarkerów zachowań samobójczych. Część I. Psychiatryczne i neuroobrazowe markery zachowań samobójczych, Collegium Medicum, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, Kielce 2020. 3 – Zachowania samobójcze wśród dzieci i młodzieży. Raport za lata 2012-2021 4 - A. Lebiedowicz, Samobójstwo w ujęciu wielopłaszczyznowym, Wojskowy Przegląd Prawniczy nr 3, 2013. 5 - H. Witkowska, Samobójstwo i list samobójcy – definicje, statystyki, typologia [w:] Witkowska H., Samobójstwo w kulturze dzisiejszej. Listy samobójców jako gatunek wypowiedzi i fakt kulturowy, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2021. 6 - B. Hołyst, Wykład "Samobójstwo jako problem globalny" 7 - https://zwjr.pl/ - Konkretne, praktyczne wskazówki na ten temat oraz wiele innych przydatnych informacji i materiałów można znaleźć na utworzonej w ramach projektu „Życie warte jest rozmowy”, specjalnej stronie internetowej. Na stronie dostępna jest solidna wiedza na temat zapobiegania samobójstwom oraz praktyczne porady, jak radzić sobie w kryzysowych momentach. Znajdują się tam artykuły, wywiady w formie wideo ze specjalistami, podcasty z osobami, które przeżyły próbę samobójczą, a także lista miejsc i numerów telefonów oferujących darmową pomoc. Można również skontaktować się ze specjalistami za pośrednictwem wiadomości online. Wsparcie znajdą tam zarówno osoby w kryzysie, jak i ci, którzy pragną pomóc bliskim po próbie samobójczej lub w trudnej sytuacji.